ابتدا باید به این نکته اشاره کرد که هر کودک پر انرژی، لزوما بیش فعال نیست، علاوه بر آن، بیش فعالی درجات گوناگونی دارد ولی وجه مشترک این کودکان این است که به علت توازن و تعادل نداشتن انرژی حرکتی و ذهنی، همیشه آستانه دقت و تمرکز نسبت به کودکان دیگر پایین تر است و به همین دلیل، کاهش سرعت برای افزایش دقت و تمرکز ضروری است.

کدام کودکان نمی ‌توانند دقت و تمرکز کنند؟

بازیگوشی

کودکانی که مبتلا به اختلال نقص توجه هستند، توجه کلی خوبی دارند اما نمی ‌تواند دقت و تمرکز کنند، مثلا در یک کلاس صدای وزوز مگس، صدای خش ‌خش برگ‌ های درختان پشت پنجره، پچ‌ پچ بچه‌ ها، سوراخ‌ های موجود در سقف کلاس، صدای دریچه کولر که باد در آن می ‌وزد و… توجه آنها را به خود جلب می‌ کند اما قادر به فیلتر کردن هیچ یک از آنها و  دقت و تمرکز روی حرف ‌های معلم یا نوشته‌ های روی تخته‌ سیاه نیستند.

به عبارتی، توجه جزیی ندارند و نمی ‌توانند دقت و تمرکز کنند. این کودکان، آدم‌های هوشیاری هستند آنقدر که شاید هیچ‌ کس به اندازه آنها هوشیاری نداشته باشد اما توجه و  دقت و تمرکز ندارند یا نمی‌ توانند بین دو نوع توجه سیال باشند. شواهد نشان می ‌دهد این کودکان در وضعیت‌ های خاص، قادر به تمرکز هستند مثلا حین تماشای برنامه مورد علاقه تلویزیونی یا مثلا بازی با یک قفل رمزدار. این نشان می‌ دهد بازی با وسیله مورد علاقه یا همراهی با یک بزرگ ‌تر در انجام یک کار به  دقت و تمرکز آنها کمک می ‌کند. لیواین یکی از استادان علم روان‌ شناسی، معتقد است کودکانی که در سن پایین توجه خاص و تمرکز ضعیفی دارند، در بزرگسالی ممکن است افراد قابلی شوند و نقص توجه در آنها از بین برود.

چگونه توجه و دقت و تمرکز کودکان را افزایش دهیم؟

برای کار روی توجه و  دقت و تمرکز کودکان، اولین قدم جلب توجه آنهاست. برای این کار باید روش‌ هایی را به کار بگیریم که برای کودک جذاب و بازی‌ گونه باشد. در این صورت توانمندی‌ های کودک در زمینه توجه به نحوی گسترش می ‌یابد که در طول زندگی برای وی مفید خواهد بود. سعی ما بر این است که به کودکان مهارت‌ هایی را آموزش دهیم تا هر دو نوع توجه را داشته باشند. در شیرخوارگی که مغز در حال رشد است، باید روی توجه کلی کار کرد. افزایش تجربه‌ ها و انجام بازی‌ هایی که مهارت توجه را افزایش می‌ دهند، در این میان بسیار کمک ‌کننده است.

در سنین بالاتر یعنی پیش ‌دبستانی یا دبستان، می ‌توان از بازی ‌هایی استفاده کرد که کودک را وارد جزییات زندگی می ‌کند و به عبارتی تمرکز وی را افزایش می ‌دهد. هر چه توجه در یک کودک افزایش یابد، در آینده میزان تمرکز او بالاتر خواهد رفت. مثلا اگر در سن پایین با کودکی در مورد گل ‌وحشی صحبت کنیم، در بزرگسالی وقتی وارد یک باغ ‌گل می ‌شود، توجهش بیشتر به گل ‌های وحشی خواهد بود و روی آنها دقت و تمرکز می ‌کند. نکته‌ای که لازم است مورد توجه قرار گیرد، تازگی و نو ظهوری مطالبی است که به کودک آموزش داده می ‌شود.

اگر مطلبی تازگی داشته باشد، باعث برانگیختگی و افزایش هنگام یادگیری می ‌شود. وقتی مطلبی تازگی ندارد، کودک حس خستگی و خواب ‌آلودگی پیدا می ‌کند. در مدرسه برای آنکه توجه دانش ‌آموزان را جلب کنیم، باید مطالب نوظهور باشند. بچه‌ ها به همین دلیل به کارهای گروهی و متواتر علاقه نشان می ‌دهند.

بازی ها چطور می توانند دقت و تمرکز کودکان را بالا ببرند؟

منظور از بازی ‌هایی که تمرکز کودکان را بالا می ‌برد، بازی‌ هایی است که روی توجه کلی و جزیی اثر می ‌گذارد و سیالیت بین این دو را تسریع می‌ کند. نکته اصلی برای موفقیت در این میان،‌ جذاب بودن بازی است تا توجه و تمرکز کودک را بالا ببرد. اگر کودکان حین بازی احساس شادمانی و رضایت کنند، بازی را یاد می‌ گیرند.

افزایش تمرکز چیزی جز افزایش توجه نیست. بهترین روش نیز برای افزایش توجه و تمرکز بازی‌ ها هستند.

چه بازی هایی را برای این منظور توصیه می کنید؟

والدین با توجه به سن کودک می توانند از این بازی ها استفاده کنند. نمونه هایی از این بازی ها به شرح زیر است:

تا یک سالگی:  زبانت را از دهانت بیرون بیاور. در این بازی ابتدا کودک را صدا کنید و به او لبخند بزنید تا توجهش جلب شود. بعد زبانتان را بیرون بیاورید و کمی حرکت ‌دهید. برای او توضیح ‌دهید که در حال انجام چه کاری هستید. با صدا درآوردن، توجه کودک را به خود جلب ‌کنید. لمس زبان کودک، می ‌تواند به او کمک کند تا بهتر بفهمد در مورد چه چیزی صحبت می ‌کنید. این بازی به او کمک می ‌کند کنترل بیشتری روی زبانش داشته باشد و در آینده توانایی درآوردن صداهای مختلف و لغات را پیدا کند.

تا زمانی که کودک توجه دارد، بازی را ادامه دهید و با خسته‌ شدن او، آن را به روز دیگر موکول کنید. به کمک این بازی، کودک روی توانایی ‌ای که دارد، تمرکز می ‌کند. در این سن زبان شیرخوار برای مکیدن شیر آماده است. با این بازی، کنترل عضلات زبان را هم به دست می آورد. کم‌کم این مهارت به بازوها و پاها تعمیم داده می‌شود و آگاهی از خویشتن در او بالا می ‌رود. این بازی به کودک می‌ فهماند چه جنبه‌ هایی برای بازی‌ های جذاب و خنده‌ دار دارد.

۱ تا ۳ ساله ‌ها:  تعقیب پَر غوطه‌ور در هوا در این بازی پری را از بالا بیندازید و کودک را تشویق ‌کنید تا آن را نگاه کند. در این حالت، تمرکز چشم ‌ها روی حرکت پر تقویت می ‌شود. پر را در محل ‌های مختلف از ارتفاعات مختلف پایین بیندازید تا متوجه گردش هوا و تاثیر آن بر پرواز پر شود. می ‌توانید حتی از کودک بخواهید با فوت کردن، آن را بالا نگه دارد. فایده این بازی افزایش تمرکز و قدرت و انعطاف عضلات چشم‌هاست.

 ۳ تا ۶ سال: ضربه با دست توپی را از شاخه درختی به کمک طناب در حالی که به اندازه قد کودک است، آویزان کنید، به نحوی که بتواند با دست به آن ضربه بزند. این بازی باعث افزایش تمرکز و هماهنگی چشم‌ها و دست می‌شود. کودک میزان جابجایی توپ را مشاهده می ‌کند و متوجه می ‌شود رابطه مستقیمی بین میزان جابجایی توپ و انرژی وارده به آن وجود دارد.

بازی

۶ تا ۱۲ سال: در مورد هر چیزی می‌ توانی فکر کنی. در این سن دیگر به سراغ تقویت مغز می ‌رویم. این بازی را می‌ توان حتی در ترافیک خیابان هم انجام داد. به نوبت چیزی را انتخاب کنید تا طرف مقابل آن را حدس بزند مثلا می ‌گویید فلان چیز در جنگل است، فلان چیز اسم یک هنرپیشه است یا… این باعث می‌ شود کودک هر چه مثلا در مورد جنگل می ‌داند، به یاد و به زبان بیاورد. این بازی به تمرکز طولانی نیاز دارد.

نوجوان: ۵ اتفاق خوب. وقتی ۲ دوست همدیگر را می‌ بینند، می ‌توانند ۵ اتفاق خوبی را که در روز برایشان افتاده بیان کنند یا والدین می‌ توانند از نوجوان بخواهند آخر شب ۵ اتفاق خوبی را که در طول روز رخ داده، بنویسد. در این صورت تمرکز روی اتفاق‌ های روز زیاد می ‌شود و نوجوان روی اتفاق‌ های خوب زندگی و به احساس‌ های ایجاد شده از آنها توجه می‌ کند و در نهایت یاد می‌ گیرد یک اتفاق را به کل روز تعمیم ندهد.

مثلا به کمک این بازی می‌ فهمد بعد از یک انتقاد کوچک که باعث ناامیدی او شده، یک اتفاق خوب هم افتاده. در نهایت می ‌تواند بخش‌ های خوب زندگی را از میان اتفاق ‌های دیگر جدا کند و بنویسد. کتاب‌ هایی هم در بازار موجود است که می‌ تواند به افزایش تمرکز کودک کمک کند. افزایش تمرکز چیزی جز افزایش توجه نیست. بهترین روش نیز برای افزایش توجه و دقت وتمرکز بازی‌ ها هستند.